Osiąga długość 10-32 mm. Podobnie jak u innych oleicowatych samice oleicy fioletowej posiadają nieproporcjonalnie duży odwłok. Skrzydła są zredukowane, ciało o barwie niebiesko-fioletowej dość miękkie. Oleica jest powolna w ruchach, a jej ochroną jest trująca, oleista ciecz wylewana w momencie zagrożenia.

Jedna samica składa do 10 000 jaj. Ze złożonych w ziemi jaj wykluwają się larwy, które wspinają się na kwitnące rośliny zielne. Tam żywią się pyłkiem i czekają na żywicieli – głównie dzikie pszczoły. Przyczepiają się do odnóży pszczół i w ten sposób trafiają do ich gniazda. W gnieździe larwy zjadają pszczele jaja i zajmują ich miejsce jedząc dalej nektar i pyłek przynoszony przez pszczoły. Po kilku wylinkach larwy przekształcają się w nibypoczwarki, a następnie poczwarki i ostatecznie w postać dorosłą (hipermetamorfoza). Skomplikowany cykl rozwojowy powoduje, że tylko z nielicznych jaj powstają osobniki dorosłe, które z kolei odżywiają się zielonymi częściami roślin. Imagines występują od kwietnia do czerwca, preferują obszary trawiaste, skraje suchszych lasów i zarośli.

Cała Europa, północna Afryka i strefa umiarkowana w Azji.